به گزارش شهر بورس، اکبر هاشمی رفسنجانی در سال ۱۳۱۳ در روستای بهرمان از توابع رفسنجان متولد شد و مسیر پرفراز و نشیبی را از حجره‌های حوزه علمیه قم تا کاشانه قدرت در تهران پیمود. او که به عنوان یکی از استوانه‌های نظام جمهوری اسلامی شناخته می‌شد، در تمامی بزنگاه‌های تاریخی کشور، از امضای قطعنامه ۵۹۸ تا انتخاب رهبری جدید در سال ۱۳۶۸، نقشی تعیین‌کننده ایفا کرد. هاشمی با تکیه بر هوش سیاسی و توانایی در لابی‌گری، توانست جریان‌های مختلف را در مقاطع حساس گردهم آورد. وی در طول سال‌های متمادی فعالیت، همواره بر محوریت سازندگی و توسعه اقتصادی تاکید داشت، هرچند که سیاست‌های اقتصادی او در دوران ریاست جمهوری با چالش‌های ساختاری و انتقادات عدالت‌محور روبرو شد. این گزارش جامع به بررسی بیوگرافی اکبر هاشمی رفسنجانی، سوابق و دستاوردهای او در سیاست ایران می‌پردازد.

بیوگرافی اکبر هاشمی رفسنجانی

اکبر هاشمی رفسنجانی در خانواده‌ای پرجمعیت متولد شد؛ او یکی از ۹ فرزند میرزاعلی هاشمی رفسنجانی و ماه‌بی‌بی صفریان بود. تحصیلات خود را از سن پنج سالگی در مکتب‌خانه‌ای در روستا آغاز کرد و در سن ۱۴ سالگی به حوزه علمیه قم هجرت نمود. در قم، او از محضر اساتید برجسته‌ای همچون امام خمینی (ره)، سید محمد محقق داماد، محمدحسین طباطبائی و سید محمدکاظم شریعتمداری بهره برد.

وی در کنار دروس حوزوی، به تحقیق در مسائل تاریخی و سیاسی نیز علاقه وافری داشت. نگارش کتاب «سرگذشت فلسطین» و «امیرکبیر یا قهرمان مبارزه با استعمار» در دوران جوانی، نشان‌دهنده دغدغه‌های سیاسی و اجتماعی او پیش از پیروزی انقلاب بود. هاشمی رفسنجانی اگرچه به مدارج عالی اجتهاد رسید، اما همواره رویکردی نواندیشانه به فقه داشت و سعی می‌کرد مسائل دینی را با مقتضیات زمانه و توسعه مدرن پیوند بزند. فعالیت‌های مبارزاتی او علیه رژیم پهلوی باعث شد تا پیش از سال ۱۳۵۷، هفت بار دستگیر و مجموعاً حدود پنج سال را در زندان سپری کند.

سوابق اکبر هاشمی رفسنجانی

کارنامه فعالیت‌های رسمی اکبر هاشمی رفسنجانی، مجموعه‌ای از حیاتی‌ترین مسئولیت‌های حاکمیتی در ایران است. پس از پیروزی انقلاب، او به عنوان عضو شورای انقلاب فعالیت خود را آغاز کرد و سپس به عنوان یکی از بنیان‌گذاران حزب جمهوری اسلامی در عرصه تحزب نقش‌آفرینی نمود.

مهم‌ترین سوابق مدیریتی و اجرایی وی شامل موارد زیر است:

• ریاست مجلس شورای اسلامی: او به مدت ۹ سال (از ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۸) ریاست سه دوره نخست مجلس را بر عهده داشت.

• جانشینی فرمانده کل قوا: در ماه‌های پایانی جنگ تحمیلی، با حکم امام خمینی (ره) مسئولیت هماهنگی نیروهای مسلح را عهده‌دار شد.

• ریاست جمهوری: وی در دو دوره متوالی (۱۳۶۸ تا ۱۳۷۶) به عنوان رئیس‌جمهور، برنامه اول و دوم توسعه را اجرا کرد که به دوران «سازندگی» شهرت یافت.

• ریاست مجمع تشخیص مصلحت نظام: از سال ۱۳۶۸ تا زمان درگذشت در سال ۱۳۹۵، ریاست این نهاد مشورتی و حل اختلاف را بر عهده داشت.

• ریاست مجلس خبرگان رهبری: او در سال ۱۳۸۶ به ریاست این مجلس برگزیده شد و تا سال ۱۳۸۹ در این سمت باقی ماند.

دستاوردها و نقش اکبر هاشمی رفسنجانی در حوزه‌های مختلف

اکبر هاشمی رفسنجانی در حوزه‌های زیرساختی و اقتصادی، معمار نوین ایران پس از جنگ شناخته می‌شود. از بزرگ‌ترین دستاوردهای او می‌توان به تاسیس دانشگاه آزاد اسلامی اشاره کرد که تحولی بزرگ در آموزش عالی کشور ایجاد نمود. او معتقد بود برای گسترش دانش، باید از ظرفیت‌های غیردولتی استفاده کرد.

در حوزه پروژه‌های عمرانی، نهضت سدسازی و توسعه شبکه‌های حمل‌ونقل ریلی و جاده‌ای در دوران ریاست جمهوری او کلید خورد. احداث متروی تهران که در آن زمان با مخالفت‌های شدیدی روبرو بود، با پافشاری وی به ثمر نشست. در عرصه سیاست خارجی، هاشمی رفسنجانی تلاش کرد تا با اتخاذ سیاست تنش‌زدایی، روابط ایران را با کشورهای حوزه خلیج فارس و اروپا بهبود بخشد و ایران را از انزوای پس از جنگ خارج کند. او همچنین در حوزه انرژی هسته‌ای، زیربناهای لازم برای خودکفایی در این صنعت را در دهه‌های ۶۰ و ۷۰ پایه گذاری کرد.

اگرچه هاشمی رفسنجانی در دی ماه ۱۳۹۵ درگذشت، اما بازخوانی دیدگاه‌های او در سال‌های اخیر، به ویژه در رسانه‌های داخلی در سال ۱۴۰۴، همچنان به عنوان یک منبع برای تحلیل جریان‌های سیاسی مورد استفاده قرار می‌گیرد. در سال ۱۴۰۴، بسیاری از تحلیلگران با بازگشت به خاطرات منتشر شده او، به بررسی پیش‌بینی‌های وی درباره آینده برجام و روابط ایران با غرب پرداخته‌اند.

هاشمی در سال‌های پایانی عمر خود، به شدت بر لزوم تقویت جامعه مدنی، آزادی بیان و برگزاری انتخابات رقابتی تاکید داشت. او معتقد بود که بقای نظام در گروی رضایت عامه مردم و تعامل سازنده با جهان است. دیدگاه‌های او درباره «شورایی شدن رهبری» که در سال‌های پایانی عمرش مطرح شد، هنوز هم در محافل سیاسی به عنوان یکی از جنجالی‌ترین نظریات وی مورد بحث قرار می‌گیرد. در گزارش‌های تحلیلی سال ۱۴۰۴ رسانه‌های داخلی، از او به عنوان سیاستمداری یاد می‌شود که همواره سعی داشت تعادلی میان «آرمان‌خواهی» و «واقع‌گرایی» برقرار کند.

حواشی و چالش‌های اکبر هاشمی رفسنجانی و خانواده وی

زندگی سیاسی اکبر هاشمی رفسنجانی با حواشی متعددی گره خورده است که حتی پس از مرگ وی نیز ادامه یافته است. یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های او، اتهامات مربوط به تجمل‌گرایی و ایجاد فاصله طبقاتی در دوران سازندگی بود. منتقدان او معتقد بودند سیاست‌های تعدیل اقتصادی وی، فشار مضاعفی بر قشر کم‌درآمد وارد کرده است.

حواشی مربوط به فرزندان او نیز همواره در صدر اخبار بوده است. پرونده‌های قضایی مهدی هاشمی و فائزه هاشمی، بارها نام این خانواده را به قوه قضائیه کشانده است. فائزه هاشمی به دلیل اظهارنظرهای سیاسی و مهدی هاشمی به اتهامات اقتصادی و امنیتی، دوران حبس را تجربه کرده‌اند. در سال ۱۴۰۴، انتشار بخش‌های جدیدی از وصیت‌نامه و خاطرات وی که توسط فرزندش محسن هاشمی مدیریت می‌شود، بار دیگر بحث‌هایی را درباره ناگفته‌های دهه ۶۰ و ۷۰ برانگیخت.

مرگ ناگهانی او در استخر کوشک نیز از جمله موضوعاتی بود که با شایعات فراوانی همراه شد، هرچند مراجع رسمی علت فوت را ایست قلبی اعلام کردند. در سال جاری (۱۴۰۴)، به مناسبت نهمین سالگرد درگذشت او، مستندهای جدیدی از تلویزیون و پلتفرم‌های داخلی پخش شد که زوایای پنهانی از مدیریت بحران‌های امنیتی در دوران وی را روایت می‌کرد.

جمع بندی

در بررسی آماری دوران ریاست جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی، می‌توان به نکات مهمی اشاره کرد. او در طول هشت سال ریاست جمهوری، بیش از ۱۰ طرح بزرگ ملی را به بهره‌برداری رساند. نرخ تورم در سال ۱۳۷۴ به عدد ۴۹ درصد رسید که یکی از چالش‌های بزرگ دولت او بود. همچنین، وی در طول دوران مبارزات خود هفت بار توسط ساواک دستگیر شد و مجموعاً پنج سال از زندگی خود را در زندان‌های رژیم گذشته سپری کرد. در سال‌های اخیر، ۹ جلد از خاطرات روزنوشت او توسط انتشارات معارف انقلاب به چاپ رسیده است که تیراژی بالغ بر ۱۰۰ هزار نسخه داشته است.

واحد پول ملی در دوران وی تغییرات زیادی را تجربه کرد و قیمت دلار از حدود هفت تومان به بیش از ۳۰۰ تومان در بازار آزاد رسید. مدیریت او بر مجمع تشخیص مصلحت نظام به مدت ۲۷ سال مداوم ادامه یافت که یک رکورد در تاریخ سیاسی ایران محسوب می‌شود.